Çanlı Kilise ve Kaya Yerleşimi

Çanlı Kilise, Aksaray’ın yaklaşık 15–17 km güneydoğusunda, Akhisar köyünün sınırları içinde, çevreye hâkim bir yamaçta yer alır. Hem kayaya oyulmuş geniş bir yerleşimin hem de bu yerleşimin ortasında yükselen kâgir kilisenin adıdır.

Kapadokya’da az rastlanan kâgir kiliselerden biri olan yapı, Orta Anadolu’daki Bizans taş mimarisinin en iyi örneklerinden biri olarak kabul edilir ve Bizans mimarisi üzerine yazılmış ders kitaplarında sıkça anılır. Karşısında Hasan Dağı’nın iki zirvesi yükselir.

Tarihçe

Mimarisi ve resim üslubuna göre yerleşim büyük ölçüde 10. ve 11. yüzyıllara tarihlenir; kayaya oyulmuş evlerin kullanımı 14. yüzyıla kadar sürmüştür. Çok sayıda büyük “avlulu ev”, burasının Kapadokya’nın toprak sahibi askerî aristokrasisine ait zengin bir tarım yerleşimi olduğunu gösterir.

Yerleşim, Bizans döneminde Koloneia adıyla bilinen Aksaray’a ve Hasan Dağı eteğindeki piskoposluk merkezi Mokissos’a yakındı. Akhisar’ın üzerindeki eski kale kalıntıları ise Arap kaynaklarında Hisn Sinan adıyla geçen ve Kapadokya yaylasının girişini koruyan stratejik Bizans kalesiyle özdeşleştirilir.

Adı nereden geliyor?

Adın, 1950’lerin başında çöken kubbede asılı olduğu söylenen bir çandan geldiği anlatılır. Ancak Gertrude Bell’in 1907’de çektiği fotoğraflarda böyle bir çana rastlanmaz; adın kubbenin çan biçiminden ya da iki katlı narteksin çan kulesini andırmasından geldiği de düşünülür.

Görülecekler

Kilisenin içi Hz. İsa ve havarilerini konu alan fresklerle süslenmiştir. Çevresindeki yerleşim yaklaşık bir kilometre boyunca uzanır ve yerel halkın Manastırtepe dediği tepenin güney yamacına oyulmuştur.

• Haç planlı, kubbeli kâgir kilise ve fresk izleri
• Revaklı cepheleri çökmüş, üst katlarında güvercinlikler bulunan avlulu konaklar
• Yerleşimde tespit edilen 30 kadar kilise ve şapel
• Kapadokya’nın yeraltı şehirlerine benzeyen küçük sığınaklar
• Kayaya oyulmuş tekerlek izleri hâlâ görülen eski Bizans yolu

Mumyalar ve buluntular

Kilise içinde ve çevresinde yapılan kazılarda sikkeler, kurşun ampuller, cam bilezikler, küpeler, yüzükler, yazılı belgeler ve mumyalar bulunmuştur. Kültür Portalı’na göre genel olarak 10.–13. yüzyıllara tarihlendirilen Çanlı Kilise mumyaları bugün Aksaray Müzesi ve Niğde Müzesi’nde sergilenmektedir.

Neva Apart’tan nasıl gidilir

Neva Apart, Aksaray şehir merkezinde, Zinciriye Medresesi ve Ulu Cami’ye birkaç dakikalık yürüme mesafesindedir; aşağıdaki mesafeler apart otelimiz başlangıç alınarak verilmiştir.

Akhisar köyüne kadar asfalt yoldan gidilir; kilise köyün yaklaşık 4 km kuzeydoğusunda, Çeltek’e uzanan yolun üzerindedir. Neva Apart’tan toplam yaklaşık 17 km, araçla 25 dakika sürer. Toplu taşımayla Akhisar’a ulaşıp 4 km yürümek mümkündür, ancak özel araç çok daha pratiktir.

Ziyaret ipuçları

Yerleşimin bazı bölümleri heyelan ve erozyondan etkilenmiştir; çökmüş alanlara ve işaretsiz sığınak girişlerine yaklaşmayın. Bazı kaya odaları bugün çiftçiler tarafından ahır olarak kullanılır, mülke saygılı olun.

Çanlı Kilise’yi Helvadere ve Viranşehir ile birleştiren yarım günlük bir “Hasan Dağı eteklerinde Bizans” rotası oluşturabilirsiniz.

Yakındaki diğer yerler

• Helvadere ve Hasan Dağı Etekleri – Hasan Dağı’nın batı yamacında, yaklaşık 1.350 m yükseklikteki belde; orman parkı, elma ve kiraz bahçeleri ve çevresindeki Bizans kiliseleriyle serin bir doğa kaçamağı.
• Viranşehir (Mokissos / Nora) Antik Kenti – Hasan Dağı eteğinde, 1.500 m yükseklikte, Justinianus’un Kapadokya Tertia eyaletinin başkenti yaptığı, 32 kilise ve 20 sarnıçlı Bizans kenti.
• Hasan Dağı – Aksaray ile Niğde arasında yükselen, 3.268 metrelik zirvesiyle Orta Anadolu’nun Erciyes’ten sonra en yüksek dağı olan sönmüş volkan; Kapadokya tüflerinin ve Ihlara’nın kaynağı.
• Aksaray Müzesi – Dünyanın bilinen en eski beyin ameliyatı izlerini taşıyan 10.500 yıllık Aşıklı kafatası, Ihlara ve Çanlı Kilise mumyaları ve Luvi yazıtlı Aksaray steliyle bölgenin 10 bin yıllık tarihini anlatan müze.

Kaynaklar

• Kültür Portalı – Çanlı Kilise (T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı)
• Wikipedia – Çanlı Kilise
• Vikipedi – Çanlı Kilise

Görsel kaynakları

• Akhisar köyü yakınındaki Çanlı Kilise’nin taş ve tuğla cephesi – Katpatuka, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
• Aksaray Müzesi’nde sergilenen Çanlı Kilise buluntusu mumyalar – Ingeborg Simon, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons