Aşıklı Höyük ve Anadolu’nun İlk Yerleşimleri

Aşıklı Höyük, Aksaray’ın Gülağaç ilçesine bağlı Kızılkaya köyünün yaklaşık 1 km güneyinde, Melendiz Çayı’nın kıyısındadır. Avcı-toplayıcıların ve göçerlerin yerleşik hayata geçtiği, Orta Anadolu’da bilinen ilk köydür ve insanlığın tarıma geçiş sürecini anlamak için dünyanın en önemli yerleşimlerinden biridir.

Höyük MÖ 8200–7400 arasında, en az 30–35 kuşak boyunca kesintisiz iskân edildi. Bu rehberde Aşıklı’yı ve onu çevreleyen Aksaray höyüklerini, ziyaretinizden en iyi şekilde yararlanmanız için anlatıyoruz.

Keşif ve kazılar

Höyük ilk kez 1964’te araştırmacı Ian A. Todd tarafından incelendi; Todd yüzeyden 6.000’i aşkın obsidyen parçası toplayarak bölgenin önemine dikkat çekti.

Kapsamlı kazılar 1989’da, Mamasın Barajı’nın su seviyesinin yükseltilmesiyle höyüğün su altında kalma tehlikesi doğunca İstanbul Üniversitesi Prehistorya Anabilim Dalı tarafından kurtarma kazısı olarak başladı. İlk dönem Prof. Dr. Ufuk Esin, 2000–2003 arası Prof. Dr. Nur Balkan Atlı başkanlığında sürdü. 2006’dan itibaren Prof. Dr. Mihriban Özbaşaran ve Dr. Güneş Duru, farklı ülkelerden uzmanların katıldığı disiplinlerarası ikinci dönem çalışmaları başlattı.

Bu yeni dönemde kazılar yalnızca bilimsel değil, toplumsal bir proje hâline de geldi: Kızılkaya köyünden kadınlar ve çocuklarla el sanatları ve arkeoloji eğitim atölyeleri düzenlendi, höyük 2009’dan itibaren ziyarete açıldı.

Aşıklı’da günlük yaşam

MÖ 9. binyılda günlük yaşam binaların arasındaki açık alanlarda geçiyordu. Pişirme, deri ve post işleme, obsidyen yongalama, kemik ve boynuz işçiliği, sepet ve boncuk yapımı gibi işler birkaç direkle üstü örtülen ya da tamamen açık çalışma alanlarında yapılıyordu.

Açık alanlardaki büyük pişirme çukurları, hayvan kemikleri, bitki kalıntıları, bızlar başta olmak üzere kemik aletler ve obsidyen yongalama artıkları bu günlük hayatın izleridir. Avlanan hayvanların başında koyun, keçi, yaban sığırı, domuz ve geyik türleri gelir.

Birçok ilkin yaşandığı köy

Aşıklı Höyük, insanlık tarihinin birçok ilkine ev sahipliği yapar.

İlk tarım

Aşıklı halkı esas olarak avcı-toplayıcı olsa da ilk tarım topluluklarındandır. Daha önce yabani hâlde toplanan arpa, buğday ve mercimekgiller burada ilk kez tarıma alındı; hem yabani hem kültüre alınmış türler kazılarda karbonlaşmış tabakalar hâlinde bulundu.

İlk bitişik düzen köy

Anadolu’nun geleneksel bitişik düzendeki dörtgen planlı kerpiç mimarisinin bilinen en eski örneği buradadır. Kazılarda 400’ü aşkın oda ortaya çıkarıldı; evler kümeler hâlinde, ortak avluları paylaşan “mahalleler” oluşturuyordu. Ölüler evlerin tabanı altına gömülürdü.

İlk madencilik

İki farklı mezarda ölülerin boyun ve kollarında bulunan bakır boncuklar, bakırın hem sıcak hem soğuk işlendiğini gösterir. Bu, bölgedeki ilk madencilik faaliyeti olarak değerlendirilir.

Bilinen ilk beyin ameliyatı

Yaklaşık 20–25 yaşlarında ölmüş bir kadının kafatasındaki delik, bilinen ilk trepanasyon uygulamasıdır. Deliğin çevresindeki hücrelerin kendini yenilemeye başlaması, kadının ameliyat sırasında yaşadığını ve sonrasında bir hafta kadar daha yaşamış olabileceğini gösterir. Bu kafatası Aksaray Müzesi’nde sergilenir.

Obsidyen: Neolitik çağın çeliği

Bölgenin volkanik yapısından kaynaklanan obsidyen (volkanik cam), Aşıklı halkının avcılık, kasaplık ve deri işçiliği için kullandığı aletlerin hammaddesiydi. Hasan Dağı ve çevresindeki kaynaklara yakınlık, bugünkü Kıbrıs ve Irak’a kadar uzanan bir ticaretin temelini oluşturdu. Aşıklı’da bulunan obsidyen bir bilezik, dönemin ileri teknik becerisini gösteren buluntulardan biridir.

Aksaray’ın diğer höyükleri

Aşıklı’nın yakınındaki Musular, MÖ 8. binyılda Aşıklı’nın uydu yerleşimi olarak kullanıldı; kireç tabanlı yapıları ve obsidyen buluntularıyla tanınır.

Aksaray’ın batısındaki Acemhöyük ise çok daha geç bir döneme, MÖ 20.–18. yüzyıllardaki Asur Ticaret Kolonileri Çağı’na aittir. Anadolu’nun en büyük höyüklerinden biri olan Acemhöyük, Akad ve Hitit yazıtlarında geçen Puruşhattum kentiyle özdeşleştirilir ve Sarıkaya Sarayı ile ünlüdür. İki höyüğü birlikte gezmek, Aksaray’da insanlık tarihinin yaklaşık 6 bin yıllık bir kesitini görmek demektir.

Ziyaret ipuçları

Aşıklı Höyük, Neva Apart’tan yaklaşık 25 km, araçla 25–30 dakika uzaklıktadır. Önce Aksaray Müzesi’ni gezip ardından höyüğe gitmek, buluntuların hikâyesini sahada tamamlamanızı sağlar. Höyük girişindeki birebir canlandırılmış Neolitik evlerin içine girebilirsiniz.

Kazı sezonunda (genellikle yaz) arkeologları çalışırken görebilirsiniz. Höyüğü Selime Katedrali ve Ihlara Vadisi dönüşünde rotaya eklemek kolaydır; ayrıntılı plan için Aksaray gezi rotalarımıza bakın. Ziyaret saatlerini yola çıkmadan önce muze.gov.tr üzerinden kontrol edin.

Aksaray’da nerede kalınır?

Neva Apart, Aksaray şehir merkezinde, Zinciriye Medresesi ve Ulu Cami’ye birkaç dakikalık yürüme mesafesinde, mutfaklı ve tam donanımlı apart daireler sunar. Ihlara, Selime, Güzelyurt ve kervansaraylar rotasını şehir merkezinden günübirlik turlarla gezmek isteyenler için ideal bir üstür.

Daire seçeneklerimizi inceleyebilir, misafir yorumlarını okuyabilir ya da rezervasyon ve rota önerisi için bize ulaşabilirsiniz. Tüm duraklar Aksaray gezilecek yerler sayfamızda.

Kaynaklar

• Kültür Portalı – Aşıklı Höyük (T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı)
• Vikipedi – Aşıklı Höyük
• Kültür Portalı – Acemhöyük

Görsel kaynakları

• Aşıklı Höyük’ün tepesinden kuzeybatıya bakış – Kvaestad, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
• Melendiz Çayı kıyısındaki Aşıklı Höyük kazı alanının genel görünümü – Joe Wallace, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
• Aşıklı Höyük’te kerpiç Neolitik evlerin canlandırması – Joe Wallace, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
• Acemhöyük yerleşim höyüğünün genel görünümü – Ingeborg Simon, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons