Aşıklı Höyük

Aşıklı Höyük, Aksaray’ın Gülağaç ilçesine bağlı Kızılkaya köyünün yaklaşık 1 km güneyinde, Melendiz Çayı’nın kıyısında yer alır. Kültür Portalı’na göre avcı-toplayıcı ve göçerlerin yerleşik hayata geçtiği, Orta Anadolu’da bilinen ilk köydür.

Aşıklı topluluğu MÖ 9. binyılın ikinci yarısından MÖ 8. binyılın sonlarına kadar, en az 30–35 kuşak boyunca aynı yerde yaşamıştır. Yaklaşık 10 bin yıllık bu yerleşim, insanlığın tarıma ve köy yaşamına geçişini anlamak için dünyanın en önemli yerlerinden biridir ve 2009’dan beri ziyarete açıktır.

Tarihçe ve kazılar

Höyük ilk kez 1964’te araştırmacı Ian A. Todd tarafından incelendi; Todd yüzeyden 6.000’i aşkın obsidyen parçası toplayarak bölgenin önemine dikkat çekti. Kapsamlı kazılar ise yakındaki Mamasın Barajı’nın suları yükselecek diye 1989’da İstanbul Üniversitesi’nden Prof. Dr. Ufuk Esin başkanlığında kurtarma kazısı olarak başladı.

Yeni tarihlendirmeler, yerleşimin MÖ 8200–7400 arasında kullanıldığını gösterir. Bu yaşıyla Aşıklı, Anadolu platosundaki en erken akeramik (çanak çömleksiz) Neolitik yerleşimlerden biri ve araştırmacıların deyişiyle “yerleşik hayata ilk adımın” en iyi örneğidir.

İlk çiftçiler

Aşıklı halkı esas olarak avcı-toplayıcı olmakla birlikte ilk tarım topluluklarındandır. Araştırmalar, burada yerleşik hayata geçildikten sonra tarımın başladığını gösterir: daha önce yabani hâlde toplanan arpa, buğday ve mercimekgiller ilk kez tarıma alınmış, hem yabani hem kültüre alınmış türleri kazılarda karbonlaşmış tabakalar hâlinde bulunmuştur.

Hayvan kalıntıları; koyun, keçi, yaban sığırı, domuz, kızıl geyik, alageyik ve karacanın en sık avlanan hayvanlar olduğunu ortaya koyar.

Mimari: ilk bitişik düzen köy

Anadolu’nun geleneksel bitişik düzendeki dörtgen planlı kerpiç mimarisinin bilinen en eski örneği Aşıklı Höyük’tedir. Kazılarda 400’ü aşkın oda ortaya çıkarılmıştır. Ölüler evlerin tabanı altına gömülmüştür.

Kazıda bulunan bir grup evin birebir kopyaları, höyük girişinde deneysel arkeoloji yöntemleriyle yeniden canlandırılmıştır; ziyaretçiler 10 bin yıl önceki bir evin içine girebilir.

Dünyanın bilinen en eski beyin ameliyatı

Tıp tarihinin bir ilki de Aşıklı’da gerçekleşmiştir: genç bir kadına dünyada bilinen ilk beyin ameliyatı (trepanasyon) yapılmıştır. Ameliyat izlerini taşıyan kafatası ve höyüğün diğer buluntuları Aksaray Müzesi’nde sergilenmektedir.

Obsidyen ticareti

Bölgenin volkanik yapısından kaynaklanan obsidyen (volkanik cam), Aşıklı halkının avcılık, kasaplık, post ve deri işçiliği için kullandığı alet ve silahların hammaddesiydi. Hasan Dağı ve çevresindeki obsidyen kaynaklarına yakınlık, bugünkü Kıbrıs ve Irak’a kadar uzanan bir ticaretin temelini oluşturdu.

Neva Apart’tan nasıl gidilir

Neva Apart, Aksaray şehir merkezinde, Zinciriye Medresesi ve Ulu Cami’ye birkaç dakikalık yürüme mesafesindedir; aşağıdaki mesafeler apart otelimiz başlangıç alınarak verilmiştir.

Aşıklı Höyük, Aksaray’ın yaklaşık 25 km güneydoğusundadır; Neva Apart’tan araçla 25–30 dakika sürer. Şehir merkezinden Kızılkaya köyüne günün belirli saatlerinde toplu taşıma vardır; höyük köyden 5 dakikalık yürüme mesafesindedir. Ihlara–Selime dönüşünde rotaya eklemek kolaydır.

Ziyaret ipuçları

Önce Aksaray Müzesi’ni gezip ardından höyüğe gitmek, buluntuların hikâyesini sahada tamamlamanızı sağlar. Kazı sezonunda (genellikle yaz) arkeologları çalışırken görebilirsiniz.

Ziyaret saatleri ve giriş ücretleri dönemsel olarak değişebilir; yola çıkmadan önce T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın resmî kaynaklarından (muze.gov.tr, kulturportali.gov.tr) güncel bilgiyi kontrol etmenizi öneririz.

Höyüğün hikâyesini ayrıntılı olarak Aşıklı Höyük rehberimizde anlattık.

Yakındaki diğer yerler

• Selime Katedrali ve Kaya Manastırı – Ihlara Vadisi’nin kuzey ucunda, kayaya oyulmuş iki sıra sütunlu katedrali, mutfakları ve ahırlarıyla Kapadokya’nın en büyük dinî yapılarından biri.
• Yaprakhisar Peri Bacaları – Ihlara Vadisi’nin kuzey çıkışında, Selime ile Belisırma arasında, kayaya oyulmuş odalarıyla tüf konileri ve Melendiz kıyısında sakin bir Kapadokya köyü.
• Aksaray Müzesi – Dünyanın bilinen en eski beyin ameliyatı izlerini taşıyan 10.500 yıllık Aşıklı kafatası, Ihlara ve Çanlı Kilise mumyaları ve Luvi yazıtlı Aksaray steliyle bölgenin 10 bin yıllık tarihini anlatan müze.
• Saratlı Kırkgöz Yeraltı Şehri – Gülağaç’ın Saratlı beldesinde, Kapadokya’nın tüf katmanlarına oyulmuş galeriler, odalar ve dar geçitlerden oluşan yeraltı yerleşimi.

Kaynaklar

• Kültür Portalı – Aşıklı Höyük (T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı)
• Vikipedi – Aşıklı Höyük
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı – Müzeler ve Ören Yerleri

Görsel kaynakları

• Melendiz Çayı kıyısındaki Aşıklı Höyük kazı alanının genel görünümü – Joe Wallace, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
• Aşıklı Höyük’ün tepesinden kuzeybatıya bakış – Kvaestad, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
• Aşıklı Höyük’te kerpiç Neolitik evlerin canlandırması – Joe Wallace, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons