Acemhöyük (Puruşhattum)

Acemhöyük, Aksaray’a yaklaşık 18–20 km uzaklıktaki Yeşilova beldesinde yer alır. Kültür Portalı’na göre 4 bin yıl önce Anadolu’nun en gözde maden üretim merkeziydi ve Akad ile Hitit yazıtlarında adı geçen ünlü Puruşhattum kentiyle özdeşleştirilir.

Anadolu’nun en büyük höyüklerinden biri olan Acemhöyük, 700×600 metre genişliğinde ve 20 metre yüksekliğindeki höyük ile onu çevreleyen Aşağı Şehir’den oluşur. Aksaray’da kazı yapılan ilk ören yeridir.

Tarihçe

Kent, Eski Tunç Çağı II’den (yaklaşık MÖ 2500) itibaren gelişti ve en parlak dönemini Asur Ticaret Kolonileri Çağı’nda yaşadı. Kaniş-Neşa’da (Kültepe) bulunan çivi yazılı belgelerde adı geçen çok sayıdaki kentten yalnızca üçü bir “Büyük Kral” tarafından yönetiliyordu; Acemhöyük’ün de bunlardan biri olduğu kabul edilir.

Akad dönemine ait bir belgede Akad Kralı’nın, tüccarların Puruşhattum kentinden şikâyeti üzerine bu kente sefer düzenlediği anlatılır; filologlar bu kentin Acemhöyük olduğu konusunda hemfikirdir. MÖ 18. yüzyılda nedeni bilinmeyen şiddetli bir yangın kentin tamamını sardı. Kent iki kez yeniden kurulduysa da MÖ 17. yüzyılda terk edildi; son yerleşmeler MÖ 6. yüzyıldan Roma dönemi başlarına kadar sürdü.

Höyüğün bugünkü adı, Yavuz Sultan Selim’in Çaldıran Seferi’nden sonra İran Azerbaycanı’ndan bölgeye getirilip höyüğün eteklerine yerleşen üç obadan gelir.

Sarıkaya ve Hatipler sarayları

Büyük Kral, höyüğün güneyindeki Sarıkaya Sarayı’nda oturuyordu. 3.600 m²’lik alana oturan, iki katlı ve günümüze ulaşan alt katında yaklaşık 50 odası bulunan bu saray, çağının Anadolu’daki en iyi korunmuş ve en zengin buluntulu yapısıdır. Ona çok benzeyen ikinci anıtsal yapı ise Hatipler Sarayı’dır.

Sarıkaya Sarayı’nın odalarında bulunan mühürlü kil topaklar (bullalar), Acemhöyük’ün geniş siyasi ve ticari ilişkilerini belgeler: aralarında Yukarı Mezopotamya Kralı I. Şamşi-Adad’ın, Karkamış Kralı Aplahanda’nın ve Mari Kralı Yahdun-Lim’in kızı Dugedu’nun mühür baskıları vardır.

Buluntular

Kazılarda damga ve silindir mühürler, çanak çömlek, kumaş izleri, boncuklar, altın süs eşyaları, fildişi eserler ve bir oyun tahtası bulunmuştur. Gümüş ve bakır külçeler gerektiğinde para yerine kullanılmak üzere depolanmıştır. Kazı buluntularının bir kısmı Aksaray Müzesi’nde, bir kısmı Niğde Müzesi’nde sergilenmektedir.

New York’taki Metropolitan Sanat Müzesi’nde “Pratt fildişleri” olarak bilinen bir grup fildişi mobilya parçasının da, Sarıkaya Sarayı’nda bulunan benzer parçalarla karşılaştırılarak Acemhöyük’ten kaçırıldığı ortaya konmuştur.

Kazı tarihi

Kazılar 1962’de Prof. Dr. Nimet Özgüç başkanlığında başladı; 1989’dan itibaren Prof. Dr. Aliye Öztan tarafından sürdürüldü. Özgüç, höyükte Eski Tunç ve Asur Ticaret Kolonileri çağlarına ait en az 12 kat saptadı; Aşağı Şehir’in ise yalnızca Asur Ticaret Kolonileri Çağı’nda iskân edildiğini belirledi.

Neva Apart’tan nasıl gidilir

Neva Apart, Aksaray şehir merkezinde, Zinciriye Medresesi ve Ulu Cami’ye birkaç dakikalık yürüme mesafesindedir; aşağıdaki mesafeler apart otelimiz başlangıç alınarak verilmiştir.

Acemhöyük, Aksaray’ın batısında, Yeşilova beldesindedir. Neva Apart’tan yaklaşık 20 km, araçla 20–25 dakika sürer. Sultanhanı ve Tuz Gölü yönüne giderken uğranabilir.

Ziyaret ipuçları

Höyük bir kazı alanıdır; kazı dönemleri dışında ziyaretçi düzenlemeleri sınırlı olabilir. Buluntuları görmek için önce Aksaray Müzesi’ni gezmenizi öneririz.

Ziyaret saatleri ve giriş ücretleri dönemsel olarak değişebilir; yola çıkmadan önce T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın resmî kaynaklarından (muze.gov.tr, kulturportali.gov.tr) güncel bilgiyi kontrol etmenizi öneririz.

Yakındaki diğer yerler

• Aksaray Müzesi – Dünyanın bilinen en eski beyin ameliyatı izlerini taşıyan 10.500 yıllık Aşıklı kafatası, Ihlara ve Çanlı Kilise mumyaları ve Luvi yazıtlı Aksaray steliyle bölgenin 10 bin yıllık tarihini anlatan müze.
• Sultanhanı Kervansarayı – I. Alâeddin Keykubad’ın 1229’da yaptırdığı, 13 metrelik mermer taç kapısı ve avlu ortasındaki köşk mescidiyle Türkiye’nin en büyük Orta Çağ kervansarayı.
• Tuz Gölü – Türkiye’nin ikinci büyük gölü; yazın bembeyaz tuz örtüsü üzerinde yürüyüş, flamingo kolonileri, gün batımı manzarası ve Aksaray’ın Eskil kıyısından ulaşılan özel koruma bölgesi.
• Aksaray Ulu Cami (Karamanoğlu Camii) – Karamanoğlu II. Mehmed Bey’in 1408–1409’da yaptırdığı, Selçuklu süsleme geleneğini sürdüren taç kapısı ve sivri kemerli iç mekânıyla Aksaray’ın en önemli camisi.

Kaynaklar

• Kültür Portalı – Acemhöyük (T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı)
• Vikipedi – Acemhöyük

Görsel kaynakları

• Acemhöyük yerleşim höyüğünün genel görünümü – Ingeborg Simon, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
• Yeşiltepe’deki Acemhöyük’ün aşağı şehir kazıları – Laszlovszky András, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons