Ihlara Vadisi Kiliseleri Rehberi

Ihlara Vadisi, Aksaray’ın Güzelyurt ilçesinde Melendiz Çayı’nın açtığı 14 km’lik bir kanyondur. Vadi, tarihî kaynaklarda Peristrema adıyla anılır ve Hristiyanlığın ilk yüzyıllarından itibaren önemli bir dinî merkez olmuştur. Kültür Portalı’na göre vadide 105 kilise tespit edilmiştir; bunlardan 14’ü ziyarete açıktır.

7. yüzyıldan itibaren Bizans keşişleri, Hasan Dağı püskürmelerinin bıraktığı yumuşak tüfe evlerini ve kiliselerini oydular. Bu rehberde ziyarete açık kiliselerin en önemlilerini, vadideki konumlarına göre sıralayarak anlatıyoruz.

İki grup, iki üslup

Ihlara kiliseleri resim üslubuna göre iki gruba ayrılır. Ihlara köyüne yakın olanlar, doğu (İran ve Suriye) etkisi taşıyan yerel “Kapadokya tipi” resimlerle süslüdür; çoğu İkonoklazma (726–843) öncesine uzanır, ancak zaman içinde yeniden boyanmıştır. Eğritaş, Ağaçaltı, Kokar, Pürenliseki ve Yılanlı kiliseleri bu gruptandır.

Belisırma yakınındaki kiliseler ise 10.–11. yüzyılların “Bizans tipi”, yani Makedonya sanatı olarak bilinen başkent üslubunu yansıtır. Direkli, Kırkdamaltı, Bahattin Samanlığı ve Ala Kilise bu grubun örnekleridir.

Ihlara tarafındaki kiliseler

Ihlara girişindeki 382 basamaklı merdivenden vadiye indiğinizde ilk kiliseler birkaç yüz metre içindedir.

Ağaçaltı Kilisesi (Daniel Pantonassa)

Stilit Daniel’e adandığı düşünülen, kayaya oyulmuş haç planlı bir kilisedir ve belki 7. yüzyıla tarihlenir. Kubbesindeki Göğe Yükseliş sahnesi İkonoklazma öncesine aittir. Vadinin en çok fotoğraflanan fresklerinden bazıları buradadır.

Yılanlı Kilise

“Kıyamet Kilisesi” olarak da anılan, olasılıkla Büyük Konstantin’in annesi Helena’ya adanmış haç planlı bir kilisedir; alışılmadık uzunlukta bir apsisi vardır. Narteksteki 9. yüzyıla ait Cehennem sahnelerinde, yılan biçimli yaratıkların sardığı dört günahkâr betimlenmiştir; kilise adını bu sahneden alır.

Sümbüllü Kilise

Muhtemelen 10. yüzyıla ait, T planlı bir kilisedir ve Makedonya üslubuna geçişi temsil eder. Duvar resimleri arasında İmparator VII. Konstantinos ile eşi Helena’nın ve Havari Pavlus’un tasvirleri bulunur; dış cephesi ise doğu etkileri taşır.

Kokar, Eğritaş ve Pürenliseki kiliseleri

Kokar Kilise Havari Andreas’a adanmıştır. Eğritaş Kilisesi’nin İkonoklazma öncesinde yapıldığı ve vadinin erken dönem büyük kiliselerinden biri olduğu düşünülür. Dört salonlu Pürenliseki Kilisesi’nin freskleri 9. yüzyılın ikinci yarısı ile 11. yüzyılın ikinci yarısı arasına tarihlenir; aralarında atlı Aziz Georgios ve Aziz Theodoros tasvirleri vardır.

Belisırma tarafındaki kiliseler

Vadi tabanındaki patikada yaklaşık 3,5–4 km yürüdükten sonra Belisırma köyüne ulaşırsınız. Köyün çevresindeki kiliseler, vadinin daha geç ve daha “başkentli” yüzünü gösterir.

Direkli Kilise

10. yüzyılda oyulmuş haç planlı bir kilisedir; kubbesi, aziz portreleriyle süslü dört yüksek sütuna oturur. Vadideki az sayıdaki kitabeden biri, kilisenin Bizans İmparatoru II. Basileios (976–1025) döneminde adandığını bildirir.

Kırkdamaltı (Aziz Georgios) Kilisesi

Kitabesine göre 1283–1295 arasına tarihlenen kilise, 19. yüzyıldaki Kapadokya Rum kilise yapımına kadar vadideki bilinen son Hristiyan yapısıdır. Fresklerde Aziz Georgios’un yanında, Selçuklu kıyafetleriyle bâni Basil Giakoupes ve Gürcü prensesi olduğu düşünülen eşi Tamar görülür.

Kitabe hem Selçuklu Sultanı II. Mesud’u hem de Bizans İmparatoru II. Andronikos Palaiologos’u anar. Bu, 13. yüzyıl sonunda Kapadokya’da Hristiyanlarla Müslümanların barış içinde bir arada yaşayabildiğinin çarpıcı bir belgesidir.

Bahattin Samanlığı ve Ala Kilise

Bahattin Samanlığı Kilisesi adını, onu samanlık olarak kullanan kişiden alır. Muhtemelen 11. yüzyılın ilk yarısına ait kilisede İsa’nın hayatından sahneler, Üç Müneccim, Doğuş ve Çarmıha Geriliş tasvirleri bulunur; kitabesi Bizans aristokrasisinden bir bâniye işaret eder. Ala Kilise’de ise Doğuş, Anastasis ve Son Akşam Yemeği sahneleri görülür.

Vadinin kuzey ucu: Selime

Vadi, kuzeyde Selime Katedrali ile sona erer. Kapadokya’nın en büyük kaya oyma manastır komplekslerinden biri olan Selime’de kilise, mutfak, ahırlar ve yaşam alanları kat kat kayaya oyulmuştur. Vadiyi Ihlara’dan Selime’ye kadar yürüyenler genellikle günü burada, peri bacaları arasında bitirir.

Ihlara Vadisi’nden çıkan mumyalar da bölgenin tarihine ışık tutar: Niğde Arkeoloji Müzesi’nde vadide 10. yüzyılda gömülmüş bir kadın ve dört çocuğun mumyaları sergilenir; Aksaray Müzesi’nde de Ihlara’dan çıkan mumyalar bulunur.

Kiliseleri gezmek için öneriler

Kiliselerin çoğu Ihlara merdiveni ile Belisırma arasındaki ilk 4 km’de yoğunlaşır. Freskleri görmek için 2–3 saat ayırın; kilise içleri loş olduğundan küçük bir el feneri işinize yarar. Fresklere dokunmayın ve flaş kullanmayın.

Ziyaret saatleri ve giriş ücretleri dönemsel olarak değişebilir; yola çıkmadan önce muze.gov.tr üzerinden güncel bilgiyi kontrol edin. Vadiyi diğer duraklarla birleştirmek için Aksaray gezi rotalarımıza, bölgenin Bizans geçmişi için Aksaray tarihi rehberimize göz atabilirsiniz.

• Ihlara merdiveni → Ağaçaltı → Pürenliseki → Kokar → Yılanlı → Sümbüllü
• Belisırma çevresi → Direkli → Ala Kilise → Bahattin Samanlığı → Kırkdamaltı
• Selime → Selime Katedrali ve Yaprakhisar peri bacaları

Aksaray’da nerede kalınır?

Neva Apart, Aksaray şehir merkezinde, Zinciriye Medresesi ve Ulu Cami’ye birkaç dakikalık yürüme mesafesinde, mutfaklı ve tam donanımlı apart daireler sunar. Ihlara, Selime, Güzelyurt ve kervansaraylar rotasını şehir merkezinden günübirlik turlarla gezmek isteyenler için ideal bir üstür.

Daire seçeneklerimizi inceleyebilir, misafir yorumlarını okuyabilir ya da rezervasyon ve rota önerisi için bize ulaşabilirsiniz. Tüm duraklar Aksaray gezilecek yerler sayfamızda.

Kaynaklar

• Kültür Portalı – Ihlara Vadisi (T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı)
• Wikipedia – Ihlara Valley
• Vikipedi – Ihlara, Güzelyurt

Görsel kaynakları

• Ihlara Vadisi Ağaçaltı Kilisesi’nde Bizans dönemi fresk – smus, CC BY 3.0, Wikimedia Commons
• Ihlara Vadisi’ndeki Yılanlı Kilise’nin kayaya oyulmuş girişi – Ji-Elle, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
• Kırkdamaltı (Aziz Georgios) Kilisesi’nde Aziz Georgios’un iki yanında Basil Giakoupes ve Tamar freski – Kabz15, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
• Selime Manastırı’nda kayaya oyulmuş mekânlar ve geçişler – Jose Huwaidi, CC BY 4.0, Wikimedia Commons