Selçuklu Kervansarayları ve Uzun Yol

Aksaray, Anadolu Selçuklularının başkenti Konya’yı Kayseri, Sivas ve İran’a bağlayan, kaynaklarda “Uzun Yol” olarak anılan büyük ticaret yolunun tam ortasındaydı. Bu yol, İpek Yolu’nun Anadolu’dan geçen ana kollarından biriydi ve Aksaray bu sayede Orta Çağ’da çok zenginleşti.

Selçuklu sultanları ve devlet adamları, yol boyunca yaklaşık bir günlük kervan yolculuğu aralıklarıyla anıtsal kervansaraylar yaptırdı. Bu rehberde Aksaray çevresindeki en önemli dört hanı ve onları tek günde nasıl gezebileceğinizi anlatıyoruz.

Kervansaraylar neden yapıldı?

Selçuklular, ticareti devlet politikasının merkezine koydu. Yol güvenliğini sağlamak, tüccarları Anadolu’ya çekmek ve vergi gelirlerini artırmak için büyük yolların üzerine kale görünümlü hanlar inşa ettiler. Vakıflarla finanse edilen bu hanlarda yolculara yemek, hayvanlarına yem ve konaklama ücretsiz sağlanırdı; hanlarda hamam, mescit, ahır ve hatta hasta tüccarlar için bakım hizmeti bulunurdu.

Kervansarayların tipik planı iki bölümden oluşur: yaz aylarında kullanılan, revaklarla çevrili açık bir avlu ve kışın sığınılan, tonozlarla örtülü kapalı bir bölüm. Avlunun ortasında genellikle dört ayak üzerine yükselen küçük bir “köşk mescit” bulunur.

Sultanhanı: Türkiye’nin en büyük kervansarayı

Sultanhanı Kervansarayı, Aksaray’ın yaklaşık 42 km batısında, Konya yolu üzerindedir. Kitabesine göre 1229’da Sultan I. Alâeddin Keykubad döneminde, Şamlı mimar Muhammed bin Havlan el-Dımışkî tarafından inşa edildi. Bir yangında kısmen tahrip olduktan sonra 1278’de vali Seraceddin Ahmed Kerimeddin bin El Hasan tarafından onarılıp genişletildi.

Hanın doğu cephesindeki 13 metre yüksekliğindeki mermer taç kapı, mukarnaslı sivri kemeri ve geometrik desenleriyle Selçuklu taş işçiliğinin doruk noktalarından biridir. 44×58 metrelik avlunun ortasındaki köşk mescit Türkiye’deki en eski örnek kabul edilir. Avlunun karşı tarafındaki ikinci taç kapı, ortasında tepe penceresi olan bir kubbeyle aydınlatılan tonozlu kapalı bölüme açılır.

Han, 1256’da Moğol komutanı Baycu ile Selçuklu ordusu arasında yapılan Sultanhanı Savaşı’na da adını vermiştir. Bugün çevresindeki kasaba halıcılığıyla tanınır; İbn Battuta’nın övdüğü Aksaray halısı geleneği burada yaşamaya devam eder.

Ağzıkarahan: bir tüccarın vakfı

Ağzıkarahan, Aksaray–Nevşehir yolunun yaklaşık 15. km’sindedir. Sultan olmayan bâniler tarafından yaptırılan kervansarayların en önemli ve en zengin süslemeli örneklerinden biri kabul edilir. Vakıf kitabelerine göre kapalı bölüm Haziran 1231’de I. Alâeddin Keykubad döneminde, avlu ise Şubat 1240’ta II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde tamamlandı; bânisi Abdullah oğlu Mes’ud’dur.

Mukarnas kavsaralı anıtsal taç kapısı ve avlunun ortasında dört ayak üzerine oturan, merdivenle çıkılan köşk mescidi, bu yapı türünün en güzel örneklerindendir. Han, UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ndeki “Denizli’den Doğubeyazıt’a Selçuklu Kervansarayları” dosyasında yer alır.

Alay Han: ilk sultan hanlarından

Alay Han, Aksaray’a yaklaşık 34 km uzaklıkta, Nevşehir yolu üzerinde eğimli bir arazide, yaklaşık 2.000 m²’lik alana kuruludur. Sultan II. Kılıçarslan dönemine bağlanır ve Anadolu’daki ilk Selçuklu sultan hanlarından biri olarak kabul edilir; bazı kaynaklar yapım tarihini 1192 olarak verir.

Selçuklu döneminde “Pervane Ribatı” olarak anılan yapı, bugünkü adını muhtemelen yakındaki köyden almıştır. 2008’de başlayan restorasyonla kapalı bölümü ve mukarnaslı taç kapısı yeniden ayağa kaldırılmıştır.

Öresin Han: yolun sade durağı

Öresin Han, halk arasında Tepesi Delik Han olarak da bilinir ve Aksaray’a yaklaşık 24 km uzaklıktadır. Kitabesi olmadığı için yaptıranı ve yapım tarihi kesin bilinmez; mimarisine göre Selçuklu dönemine ait olduğu düşünülür.

Avlusuz planlı, kesme ve devşirme taştan yapılmış bu küçük hanın merkezinde, kesişen iki uzun bölümün üzerinde bir kubbe yükselir. Süsleme kullanılmamıştır; büyük sultan hanları arasındaki kısa molalar için kullanılmış olmalıdır.

Kervansaray rotası: tek günde dört han

Aksaray’dan batıya Sultanhanı’na (yaklaşık 45 dakika) gidip dönüşte Tuz Gölü’ne uğrayabilir, ertesi gün doğuya Ağzıkarahan, Öresin Han ve Alay Han hattını gezebilirsiniz. Doğu hattı Kapadokya (Nevşehir) yolculuğuyla da kolayca birleşir.

Gün gün plan için Aksaray gezi rotalarımıza, Selçuklu Aksaray’ının bütün hikâyesi için Aksaray tarihi rehberimize göz atabilirsiniz. Ziyaret saatleri ve ücretler değişebileceği için yola çıkmadan önce resmî kaynakları kontrol edin.

• Batı: Neva Apart → Sultanhanı (42 km) → Tuz Gölü → Neva Apart
• Doğu: Neva Apart → Ağzıkarahan (15 km) → Öresin Han (24 km) → Alay Han (34 km)

Aksaray’da nerede kalınır?

Neva Apart, Aksaray şehir merkezinde, Zinciriye Medresesi ve Ulu Cami’ye birkaç dakikalık yürüme mesafesinde, mutfaklı ve tam donanımlı apart daireler sunar. Ihlara, Selime, Güzelyurt ve kervansaraylar rotasını şehir merkezinden günübirlik turlarla gezmek isteyenler için ideal bir üstür.

Daire seçeneklerimizi inceleyebilir, misafir yorumlarını okuyabilir ya da rezervasyon ve rota önerisi için bize ulaşabilirsiniz. Tüm duraklar Aksaray gezilecek yerler sayfamızda.

Kaynaklar

• Kültür Portalı – Sultanhanı Kervansarayı
• Vikipedi – Alay Han
• Vikipedi – Öresin Han
• UNESCO Tentative List – The Seljuk Caravanserais on the route from Denizli to Doğubeyazıt

Görsel kaynakları

• Sultanhanı Kervansarayı’nın kesme taş cephesi ve kuleleri – José Luis Filpo Cabana, CC BY 3.0, Wikimedia Commons
• Ağzıkarahan avlusunda köşk mescit ve kapalı bölüm kapısı – Ingeborg Simon, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
• Sultanhanı Kervansarayı’nın mukarnaslı taç kapısı – zolakoma, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
• Ağzıkarahan’da kapalı bölüme açılan taç kapı – Ingeborg Simon, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
• Alay Han’ın restore edilen kapalı bölümü ve mukarnaslı taç kapısı – Calistemon, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
• Öresin Han’ın tonozlu orta koridoru – Falk2, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons